Małgorzata Korycińska

TRUDNE NIEGRZECZNE DZIECKO
NIE ZAWSZE Z ADHD



TRUDNE DZIECKO
Mówiąc o trudnym dziecku mamy najczęściej na myśli dziecko, którego zachowanie sprawia trudności zarówno w domu jak i w szkole. Dzieci te są zwykle identyfikowane jako dzieci ze środowisk, w których zostały popełnione liczne błędy wychowawcze, gdzie brak wzorów do naśladowania i brak autorytetów. Uważa się, że "niegrzeczne dziecko" wychowywane jest niekonsekwentnie, a jego rodziców spostrzega się jako trudnych we współpracy.
Powszechnie jako przyczynę zmian w zachowaniu u dzieci uważa się: słaby system nerwowy, zmianę środowiska, ciężką adaptację w nowym miejscu, brak czasu i/lub brak zrozumienia ze strony rodziców, słaby kontakt rodzica ze szkołą, brak szacunku dla innych. Często też jako wyjaśnienie przyczyn tego rodzaju zachowań przytaczane są badania wskazujące, iż źródłem niepowodzeń wychowawczych i socjalizacyjnych jest zła, patogenna atmosfera atmosfera rodzinna, brak ciepła, serdeczności,

miłości oraz negatywne wzorce realizacji zadań życiowych. Do powszechnej świadomości dociera również fakt, iż trudnymi, "niegrzecznymi" dziećmi mogą być dzieci chore, zaniedbane, upośledzone umysłowo czy też dzieci wobec których stosowana jest przemoc domowa.
Czasami jednak spotykamy dzieci, które mają ciepłych, starających się rodziców, dbających o nie "od zawsze". Nie są oni może idealni, lecz można powiedzieć o nich, iż są "wystarczająco dobrymi rodzicami", którzy zmagają się od lat z trudnym zachowaniem swoich dzieci.
Kampania na rzecz dzieci z ADHD przyniosła rezultaty w postaci powszechnego zrozumienia, iż trudności jakie pojawiają się w zachowaniu dziecka mogą mieć głębsze, biologiczne podłoże, a zaburzone zachowanie dziecka może być spostrzegane jako rodzaj specyficznej cechy (lub nawet "choroby"), a nie tylko efekt złego wychowania.
Często w poszukiwaniu przyczyn tego zjawiska poprzestaje się na diagnozie ADHD, która w przekonaniu wielu osób wyjaśnia większość objawów.

Jeśli jednak podjęte działania na rzecz poprawy funkcjonowania dziecka nie przynoszą efektu – rozpoczyna się poszukiwanie winnego zaistniałej sytuacji. I najczęściej jako winnych wskazuje się rodziców. Szczególnie wytykane są błędy wychowawcze, brak konsekwencji, nieprawidłowość podjętych działań. Jednak zupełnie pomija się intuicję i dogłębne przeświadczenie rodzica, iż jego dziecku dolega coś więcej, coś, co nie uległo zmianie pod wpływem dotychczasowych działań, coś co wtórnie może prowadzić do trudnej sytuacji w rodzinie.
Oprócz samego ADHD istnieje kilka rodzajów zaburzeń u dzieci, które łatwo z nim pomylić i które warto w tej sytuacji rozważyć. Niektóre z nich mogą pojawić się nagle -nasilając dotychczasowe trudności wychowawcze, inne - ciągną się latami, powodując coraz większą frustrację zarówno rodziców jak i dzieci.
Poniżej krótko omawiam kilka z nich.

DEPRESJA
U dzieci młodszych i starszych, z którymi są kłopoty wychowawcze w domu i w szkole,

przyczyną złego zachowania może być depresja. Małe i nastoletnie dziecko zachowuje się w depresji inaczej niż dorosły w tym stanie. Jego zachowanie cechuje pobudzenie i drażliwość. Pojawiają się trudności z koncentracją i pamięcią. Ponieważ niegrzeczne dziecko raczej nie sprawia wrażenia dziecka przygnębionego, rodzice i nauczyciele nie domyślają się, że u podłoża złego zachowania leży depresja. Często jednak na pytanie wprost, dziecko wyznaje, że czuje się nieszczęśliwe i smutne. Przeżywa okresowo poczucie "przytłoczenia życiem", staje się "wieczną marudą". Może, pojawić się u niego obniżona samoocena oraz utrata zainteresowania rzeczami, które do tej pory lubiło.
Przyczyną depresji może być także długotrwały stres, utrata osoby bliskiej, zaburzenia uwagi, trudności w uczeniu się, ADHD, zaburzenia zachowania, oraz skłonności dziedziczne.

CHOROBA AFEKTYWNA DWUBIEGUNOWA(CHAD)
CHAD u dzieci i młodzieży zwykle nie jest właściwie rozpoznawana. Najczęściej diagnozuje się ADHD,

depresję, zaburzenia opozycyjno-buntownicze bądź zaburzenia zachowania. Choroba ta przejawia się zmiennym podwyższeniem nastroju, nastawieniem wielkościowym, natłokiem myśli, zmniejszoną potrzebą snu, hiperseksualnością.
U dzieci epizody maniakalne charakteryzują się znaczną drażliwością, która pojawia się w miejsce euforii u dorosłych, a przebieg choroby jest częściej ciągły i przewlekły (niż ostry i epizodyczny). Nie występuje okres zdrowia między poszczególnymi epizodami choroby.
Wiele symptomów charakteryzujących CHAD, takich jak nadmierna drażliwość, nadmierna ruchliwość, przyspieszony tok wypowiedzi oraz zaburzenia koncentracji uwagi często występują także w ADHD. Prawie 90% dzieci z diagnozą CHAD spełnia kryteria ADHD. Jednak tylko 20% dzieci z ADHD spełnia kryteria CHAD. Objawy występujące w CHAD, a nie pojawiające się w ADHD to: błędna ocena sytuacji, izolowane złe czyny, błaznowanie, niekontrolowane nagabywanie innych ludzi. Prawidłowe rozpoznanie ułatwia

także fakt braku epizodyczności w ADHD i objawy występujące tylko w manii.W psychiatriiamerykańskiej CHAD można rozpoznać już poniżej 10 r.ż., w Europie rozpoznaje się dopiero u nastolatków.

SYNDROM STRES POURAZOWEGO (PTSD)
W przypadku nadpobudliwego dziecka, wobec którego występuje podejrzenie iż było ono ofiarą przemocy, należy rozważyć możliwość wystąpienia PTSD.
Główną cechą specyficzną dla PTSD jest zagrożenie zdrowia i/lub życia osoby, czemu towarzyszą silne reakcje emocjonalne - takie jak strach, bezradność czy przerażenie - wyrażane poprzez dezorganizację i niepokój w zachowaniu. Inne symptomy PTSD to uporczywe doświadczanie traumy i jej odtwarzanie (głównie na skutek powracających wspomnień, bądź snów i zabaw), zmniejszone zaangażowanie i odcięcie emocjonalne w kontaktach z bliskimi (tzw. unikanie) oraz pobudzenie lub też nadmierny wzrost przywiązania do rodziców, a także pojawienie się objawów lęku separacyjnego i poczucia winy.
Doświadczenie fizycznej przemocy

sprzyja pojawianiu się agresji, a wykorzystania seksualnego - zachowaniom lękowym. Wybuchy gniewu, do jakich może dochodzić u dzieci doświadczających traumy, mają jednak charakter kontrolowany i ukierunkowany.
Sytuacja ta ma określony początek, który wiąże się z konkretnym wydarzeniem lub całym cyklem zdarzeń. Objawy są różnorodne w zależności od wieku. Częste jest współistnienie zaburzeń lękowych, depresji, zaburzeń zachowania, deficytu uwagi. Wczesny uraz wpływa na emocjonalny, społeczny i poznawczy rozwój dziecka. Doznany uraz psychiczny zmienia przebieg organizacji rozwijającego się mózgu.

ZESPÓŁ ASPERGERA(AS)
AS należy do całościowych zaburzeń rozwoju. Najbardziej powszechnym, upośledzającym i potwierdzającym diagnozę objawem wspólnym dla większości osób z zespołem Aspergera są trudności w kontaktach z innymi ludźmi. Dzieci takie są najszczęśliwsze, jeżeli poruszają się według ustalonych schematów w uporządkowanym świecie. Jeżeli mają kłopot z podjęciem decyzji

(bardzo często), wycofują się do się do ulubionych zajęć. Uwielbiają pochwały, wygrywanie, bycie pierwszym. Problem natomiast stanowią porażki, stawienie czoła krytyce. W niektórych przypadkach, być może już w przedszkolu, występowały pewne problemy z zachowaniem: hiperaktywność, agresja, wybuchowość, niemożność skupienia uwagi. Dziecko może wydawać się w jakiś sposób inne, mieć niedojrzałe kontakty społeczne z rówieśnikami. Złe zachowanie często jest wynikiem niemożliwości w porozumieniu się, kłopotów ze zrobieniem czegoś, frustracji.
Często spotyka się nieprawidłową diagnozę ADHD przy pełnoobjawowym zespole Aspergera. Nawet do 60% osób z ZA może mieć zaburzenia typowe dla ADHD, szczególnie w dzieciństwie. Wspólne objawy to trudności z uwagą, nadruchliwość i znacznie nasilona impulsywność. To co różni zespół Aspergera od ADHD, to słabe umiejętności językowe, zaburzenia rozumienia, zaburzenia w komunikacji niewerbalnej, trudności z rozumieniem sytuacji społecznych,

w kontaktach z rówieśnikami, niezdarność ruchowa, wybrane, szczegółowe, niezwykłe zainteresowania, branie wszystkiego "na intelekt", ciągłe pytania "Dlaczego?". Złe zachowanie jest zwykle rodzajem komunikatu o uczuciach, potrzebach, przeżywanych emocjach, których dziecko - po mimo swojego wieku - nie potrafi wyrazić w inny sposób.
AS rzadko bywa diagnozowany przed pójściem dziecka do szkoły, gdzie najczęściej ujawniają się jego problemy związane z umiejętnościami interpersonalnymi i życiem towarzyskim.



Zamiast podsumowania

Artykuł ten został napisany z myślą, by zwrócić uwagę na to, iż często niegrzeczne dziecko nie oznacza źle wychowane, a rodzic który nie radzi sobie ze swoim dzieckiem nie jest nieudolnym rodzicem.
Aby zrozumieć co dzieje się z dzieckiem potrzebna jest właściwa diagnoza. Rodzice i nauczyciele zwykle oczekują jej od psychologa. Jedni naciskają na jak najszybszą diagnozę, inni - obawiając się odmienności i etykietowania - usiłują uciec przed nią.

Diagnoza jest procesem ciągłym, który ma pomóc w zrozumieniu trudności dziecka i dobraniu jak najlepszych metod pomocy. Jeśli tylko diagnosta zachowa wrażliwość na drugą osobę, diagnoza może odciążyć zarówno rodzica jak i samo dziecko z poczucia winy i bycia nieadekwatnym. Wskazać dalsze kierunki pracy. Jest początkiem a nie końcem w procesie pomagania.



Piśmiennictwo:
1) M.Dąbkowska "Zespół stresu pourazowego u dzieci", Psychiatria w Praktyce Ogólnolekarskiej 2002;
2) T.Nikiel, M.Grygo "TRUDNOŚCI W ROZPOZNAWANIU I LECZENIU CHOROBY AFEKTYWNEJ DWUBIEGUNOWEJ U DZIECI - CZ.I: IMPLIKACJE TEORETYCZNE" PSYCHIATRIA I PSYCHOTERAPIA. 2008;
3) Prof. J.Rabe-Jabłońska "Diagnoza i leczenie dziecięcych i młodzieńczych
zaburzeń afektywnych dwubiegunowych", II JESIENNA KONFERENCJA PSYCHIATRYCZNA
Wa-wa 5 XI 2004
4) M.Radzewicz "Czy na pewno to tylko niegrzeczne dziecko?" www.psychologia.pl
5) W.Szlęk "Skąd się biorą dzieci niegrzeczne? Postępowanie z uczniem trudnym", www.literka.pl